Нескара, Жолойдун калпагын ким, эмне максатта коюп жатат?

Сүрөт: Ж.Абдрахманов жана Ж.Бөкөнбаев көчөлөрүнүн кесилишиндеги Будда храмын элестеткен чатырча

Залкар жазуучубуз Чынгыз Айтматовдун “Кылым карыткан бир күн” романында маңкурт тууралуу уламышта, байкуш Найман эне жалгыз уулунан тирүүлөй ажырап, Кудайга үнү жетип, зар болуп ыйлайт. Үй-жайдан безип, арадан ай өтүп, жыл өтүп, акыры баласын тапкан Найман эне түнкү айдын жарыгында, казактын чөлүндө көзүндөгү тирүүлүктүн оту өчкөн баласын кучактап жыгылып: «Айланайын балам. Мен сенин энеңмин. Сенин атың Жоломан. Атаңдын аты Дөнөнбай. Акыл-эсиң болбосо да жүрү алып кетейин. Кор кылбай өз колум менен багайын,» — деп жалынып-жалбарса, баласы энесин тааныбай, эне мээримин төккөн аялга боор бербей, аны жакындатпай төшкө түрткөн эпизод кандай трагедиялуу. Өз жатынынан чыккан бала энесин тааныбай коет. 

Эне менен баланын табышканын байкап калган жуан-жуандар: «ал сенин энең эмес. Ал азезил шайтан деген. Ал сени алдап ээрчитип барып, башыңды кайрак таш менен сүрөт», – дейт. “Ал аялды атып сал” деп колуна жаа берет. Акыл-эсинен айрылган, башына шири кийген Жоломан жашынып күтүп от-уруп энесин атып өлтүрөт. Ошондо эненин көзүнөн жарык өчүп баратып: «Эсиңе кел. Сенин атаң Дөнөнбай, Дөнөнбай, Дөнөнбай, Дөнөнбай!!»  –   деп,  кушка  айланып  учуп кетет.

Минтип,  Чыңгыз  Айтматовду,  анын маңкурт тууралуу уламышын эскергеним, акыркы жылдарда акылга сыйбаган нерселер көбөйдү. Анын бири көп кабат үйлөрдүн чатырынын үстүнө шири болуп, “кийгизи-лип” жаткан Нескара, Жолой, Шыпшай-дар калпактар. Ал калпактар кооздук үчүн үйлөрдүн  төбөсүнө  коюлуп  жаткан  жери жок, биздин улуттук ар-намысыбызды тебелөө үчүн, ширидей болуп, бизди акыл-эстен ажыратуу үчүн кийгизилип жатат. Тагыраагы, бул баш кийимдер жөн эмес, символикалуу  түрдө  биздин  башыбызга кийгизилген, кыргызды маңкуртка айланткысы  келип  жаткан  шири  калпактар.

С.Чокморов менен Ж.Абдрахманов кєчєлєрїнїн кесилишиндеги бир кабат интернет клубунун чатырчасындагы Жолой калпак

Далилдүү болуш үчүн, ал баш кийимдердин  сүрөттөрүн  көрүп  койгула.  Арга  жок таңгаласың да, бул адам акылына сыйбай турган жорукка эмне үчүн Өкмөткө караштуу Архитектура, курулуш жана коммуналдык чарба агенттиги (АККЧА) жана Бишкек Башкы архитектура башкармалыгы тиешелүү көңүл бурбайт. Бул баарыдан мурда идеология эмеспи. Же ошол кыргыздын калпагына окшобогон баш кийимдерди үйдүн төбөсүнө орнотуп койсо, үй көрксүз болуп калабы? Мен деле курулушчумун, мен деле курулушту түшүнөм, мындай ээнбаштык үчүн тийиштүү адамдар мамлекет алдында, мыйзам алдында гана эмес, эл алдында да жооп бериши керек? Бул бир.

Байтик баатыр – Медеров көчөлөрүндөгү 12 кабат элиталык батирдин чатырчасындагы Нескара калпак

Экинчиден,  аргасыз  эске  түшөт. Жаңылбасам, 2009-жылы 9-майда, кайсы бир көзөл мэр болуп турганда, Бишкектеги борбордук аянтка “Манастагы” Нескара, Жолой, Шыпшайдардын айкелдерин орнотуп, бүтүндөй коомчулуктун кыжырын кайнаткан. Эми да ошол Нескара, Шыпшайдарлардын, алардын энелеринин баш кийиминин үлгүлөрү имараттардын негизги фасаддарын же чатырчаларын кооздоодо кеңири колдонулуп жатат: Панфилов көчөсү менен темир жол кесилишинин оң жагындагы «Чынара» деп жазылган тик бурчтуу жайгашкан 9-кабат элиталык үйдө Нескаранын энесинин кийген баш кийим калпагы монтаждалган, С.Чокморов менен Ж.Абдрахманов көчөсүнүн кесилишиндеги бир кабат интернет клубунун үстүндөгү Шыпшайдардын тебетейи, ушул эле Ж.Абдрахманов менен Ж.Бөкөмбаевдин кесилишиндеги 12 кабат элиталык үйдүн үстүнө будда храмынын чатырчасын элестеткен жана ортосуна дагы Жолойдун калпагы, Эркиндик бакчасы – 71 элиталык үйдүн үстүнө «Золотая корона» деп чулу темирден жасалган сырдуу көрүнүш нени туюндурат? Чындыгында ал көрүнүш Нескаранын эле баш кийими, М.Ауэзов көчөсү менен темир жол кесилишинен 100 м. ылдыйыраак 9 кабат «Альфа» деген жазуу менен азыр курулуп бүткөрүлүүдө турган имарат жана Байтик Баатыр көчөсү менен Медеров көчөсүнүн кесилишиндеги Октябрь акимиаты имаратынын удаасындагы 12 кабат элиталык батирлер имаратынын – 17/2 бурчунда Шыпшайдардын калпагы-нын монтаждалып калышы ар бир көргөн адамдын ички дүйнөсүнө дүркүрөткөн сезим туудурат.

Эркиндик көчөсү – 71 дарегиндеги 7 кабаттуу “Золотое корона” деп атамыш болгон чатырча-калпак – Нескаранын баш кийими

Адатта, митинг, пикеттерди ж.б. же саясатчылардын талаш-тартышын, шайлоолорду эле саясат дешет. Арийне, курулуштун өзү саясат. Курулуштар улуттук баалуулуктарга шек келтирүүлөр менен курулууда. Көп сандаган элиталык жаңы үй курулуштарынын негизги фасадын же чатырчаларын кооз-доодо архитекторлор аркылуу долбоорлонуп, бөдрөттүк мекемелер ал иштерди аткарышып, чоң кемчиликтер менен курулуш комиссиялары билбестикке таянып, туура эмес кабыл алган имараттар күндөн күнгө козу карындай көбөйүүдө.

Панфилов көчөсүнүн темир жол линиясы менен кесилишиндеги 9 кабат тик бурчтуу элиталык курулган үйдүн сырдуу чатырчасы

Ушул бардык курулуш иштерин аткарууда Өкмөткө караштуу АККЧАнын Мамлекеттик экспертиза борбору атайы мөөрүн басып уруксат берет. Демек, ал жерде курулуштан гана эмес, улуттук баалуулуктардан түшүнүгү бар адам отурушу керек.

Урматтуу АККЧАнын директору Бакыт Абдиев  жана  Бишкек  Башкы  архитектура башкармалыгынын архитектору Аскат Түлөбердиев,  элибизге  тынчтык  керек, үйлөрүбүздүн төбөсүнө коюлуп жаткан, Нескара, Шыпшайдар, Жолойлордун баш кийимдеринин кереги жок!

А.ОМОРОВ, «Санжыра» борборунун жетекчиси, тарых жазуучусу