Сагымбай Орозбак уулу

Залкар манасчы Сагымбай Орозбак уулу Ысык-Көлдүн күңгөйүндөгү  Кабырга  (азыркы Тору-Айгыр айылы) деген жерде 1867-жылы жарык дүйнөгө келген. «Манасты» 15-16 жашынан эле айта баштайт. Жаш кезинен эле оозго алынып, Нарын, Ысык-Көл өрөөнүндө элге кеңири таанылат. Чоң манасчы Келдибекке улгайып калганында жолугуп, анын купулуна толот, «Манас» айтуунун ыкмаларын, баалуу кеңештерин угат. Кийин такшалгандан кийин, Кетмен-Төбө, Алай, Анжиянга чейин барып, Манас айтат. Ысык-Көл, Чүй, Таластын эл-журт башкарган мыктылары, билермандары чоң-чоң аш-тойлорго чакырышып, кара таандай жайнаган калың элдин алдында Манас айттырышып угушчу экен. Кайсы бир жылы Чүй өрөөнүнө Манас айтып келгенде 400 кер кашка жылкы айдап кеткен экен дешип, карыялар бүгүнкү күнгө чейин аңыз кеп кылышат. Казак туутандарга барып, алардын ырчылары менен жолугушканда: -Биздин казак, кыргызда мындай олуя ырчы жок,-деп Сагымбайдын табият берген чексиз зор талантына калыстык баасын беришиптир. Сагымбай колу ачык, казан-аштуу адам болуптур. Эл аралап, жер кыдырып таап келген олжолорун ага-тууганына, жарды-жалчыларга таратып берчү экен.

55 жаш куракка келип калган Сагымбай  Орозбаковдун  айтуусунда «Манас» эпосун кагаз бетине түшүрүүчүлөрдүн биринчи демилгечиси, жыйноочу, фолклорист Каюм Мифтаков болгон. Кийин 1922-1926-жылдарда Ыбырайым Абдрахманов тарабынан жазылып алынып, бүгүнкү күндөргө жетип олтурат.

Түркстан Республикасынын эл агартуу комиссариатынын тапшыруусу менен Сагымбай Орозбаковдон 260 басма табак көлөмүндө «Манастын» биринчи бөлүмү 1922-1926-жылдарда жазылып алынган. Эпосту жазууда айрым ичитар, көралбас, акылы тайкы адамдар тарабынан каршылыктар көрсөтүлүп, анын ата-тегине чейин шек келтиришип, «Манасыңды өрттөп салабыз» деп опузалашып, жетиштүү шарт түзүлүп берилбегендиктен, Сагымбай ооруп калып, өтө унутчаак болуп калгандыгына байланыштуу андан ары улантпай калган. Төрт жыл бою «Манастын» чоң күйөрманы Ыбырайым Абдрахмановду ээрчитип жүрүп, калем акы албай, кыйын-кысталыш учурду баштан өткөрүшүп, үй-жайга да оңдуу карабай жүрүп, эптеп Манастын биринчи бөлүмүн бүтүрүшкөн. Ошондо  улуу  манасчы:  “Ыбырайым, азыркыбызга кейибейли, кийинки укум-тукумубуз үчүн кейийли, жүрнарыга салбай жакшылап айтып, жакшылап жазалы, булар билбесе кийинки калыс өспүрүмдөр билер. Бизге ыракмат айтышаар”, – деп жогору жактагылардын адамгерчиликсиз мамилесине маанайы чөккөн Ыбырайымга дем берип, ден соолугунун начарлаганына карабай, жазуу иштерин аягына чыгарган экен.

«Манас»  эпосунун  чоң  күйөрманы, дүйнөгө атагы чыккан улуу жазуучу Мухтар Ауэзов: «Кыргыз элинин баатырдык Манас поэмасы» деген эмгегинде: “20-жылдардын башында Түркстан илимий комиссиясы поэманын бүткүл бөлүгүн мугалим Ыбырай Абдырахмановго айтып жаздыруу үчүн С.Орозбаковго кайрылган. Абдырахмановдун айтуусу боюнча «Манасты» жаздырууга Орозбаков чоң шыктануу менен киришип, жай мезгилине чейин эпостун биринчи бөлүмүн жаздырып бүткөн. Ушул эле жайда ал экинчи бөлүгүнөн 1000 барактай жаздырган. Ыбрай Абдрахманов менен Сагымбай Орозбаков ушул иштерин жайлоодо, айыл менен кошо көчүп-конуп жүрүп жасашкан.

Бирок бара-бара Түркстан илимий комиссиясы өзү баштаган ишти унутат да эпосту жазып жаткан кишилерге колдоо көргөзбөстөн таштап салат. Абдырахмановдун борборго нечен курдай кайрылып, жазган каттары жоопсуз кала берет», — деп улуу эпостун кийинки муундарга жазып

калтырууда шалаакылык, кайдыгерлик менен мамиле кылган айрым кенебес адамдарга катуу нааразы болгон экен.

“Сагымбай толугунан келген, тегерек, кызыл жүздүү, тиштери кашкайган, ырандуу, ырдаганда тиштери кашкайып турган киши эле. Сагымбай ырдаганда үнүн укмуштуудай кубултуп жиберчү: көөдөнү кенен, үнү кубаттуу эле. Сагымбай Манас айтканда алдына сары майды аякка куйдуруп коюп олтуруп айтаар эле.

Сагымбай  бир  койдун этин бүтүн жеп, артынан бир чоң чанач кымызды же бозону бүт ичер эле»- деп жазган Ы.Абдырахманов улуу манасчынын «Өмүр баяны» деген тарыхый чыгармасында.

«Манас»  жазылып  жаткан кезде  Сагымбай  ар  түнү  түш көрүп, баланча жери жаздым болуп калыптыр, деп кайра жаздырар эле. Алмамбеттин окуясын жазып жаткан учурда түшүнө Алманбет кирип, эртеси: «Алманбет  кызыл  чийкил  жигит экен, кашы кытайча чийилген, көзү бакыракай, үстүнө кийгени ичик, кызыл аңдын териси экен, ар бир кылынын жоондугу чийдей бар. Нарындагы Бети-Каранын талаасында Манастын колу Бээжинге жөнөп жатыптыр, тиккен чатырлары ак экен», – деди. «Манастын кийген кийими: башында ак кийиз калпак, үстүндө төө боз чепкен, кыскасы мүлдө кыргыз пормосундай эле. Аттарынын туяктары чарадай, кулактары типтик, кыйган камыш сыяктуу», – деп, өзгөчө жоопкерчилик менен мамиле кылып, кийинки муундарга ушу эпосту жаздырып, түбөлүккө калтырып кеткен экен, кайран киши.

Сагымбай өзүн «Семетейчимин» деп эсептечү экен. Сагымбайдын байбичеси Сайнап апа өзүнүн эскерүүсүндө минтип айткан экен: «. . . Себеби абышка өзүн «Семетейчимин» деп айтчу. Семетейди айтканда аябай эргип, толкундап баштачу, аны өтө жеңил айтчу».

Анын нечен миңдеген сап «Манасын» жазып  алган  Ыбырай  Абдырахманов: «Сагымбай өзүн жана өзүлөрүнүн укум-тукумун жалпы колдоп, даарып жүргөн Семетей деп эсептеп, «Семетейди» өзгөчө шык  менен  айтчу  экен.  «Семетейдин Коңурбайдан кун кууган урушун» айтканда жөн эле эсим оогон», — деп жазыптыр кийин өзүнүн эскерүүсүндө.

Ушул  жерде  чоң  өкүнүч  менен  айта кетүүчү нерсе, бүгүнкүдөй техника болуп, семетейчи Сагымбайдын «Семетейи» магнитофонго жазылып, телеге тартылып алынганда, кыргыз маданияты дагы чексиз байып, «Манас» үчилтиги болжолсуз көлөмгө ээ болмок экен, атаганат.

Сагымбай  Орозбаков  улуу  манасчы эле  болбостон,  өз  мезгилинин  чыгаан акыны  болгон.  Анын  ырларын  атактуу фолклор жыйноочулар К.Мифтаков, Ы.Абдырахманов жана С.Сооронбаевдер тарабынан жыйналып, Кыргыз илимдер академиясынын Тил жана адабият институтунун кол жазмалар фондусуна тапшырышкан экен. Бирок андан бери арадан 80-90-жыл өтсө да ал жөнүндө окумуштуулар, тилчи, адабиятчылар тарабынан изилденип, бул баалуу мураска бүгүнкү күнгө чейин тиешелүү баасын берише электиги албетте өкүнүчтүү нерсе.

Сагымбай  «Алтын  Көкүл»,  «Эр Төштүк», «Абай менен Көбөйдүн чатагы», «Алтын сакал Айкожо» деген дастандарды, «Санат ырларын» айтып, жаш кезинде махабат ырларын көп ырдачу экен. Ал ырдаганда мукам үнүнө, табият тартуулаган өң-келбетине жаш кыз-келиндер катуу ашык болушса керек. Ошондой эле элге белгилүү, мартабасы жогору адамдар дүйнөдөн өтсө аларга арнап кошокторду чыгарып, маркумдун келген кыздарына үйрөткөнү да белгилүү. Үнү бийик, уккулуктуу, уккан адамдарга таасирлүү болгондуктан чоң-чоң аш-тойлордо жар чакыруу милдети Сагымбайга тапшырылчу экен. Жогорудагыдай мүмкүнчүлүктөргө ээ болуп, айлап-жылдап эл аралап, касканактаган калың элдин алдында узак убакыт бою чарчап, чаалыкпай, кысынбай, тартынбай айтышы Сагымбайдын талантынын күн санап, ай санап өсүшүнө шарт түзүлүп, жыйынтыгында дубанды бузган, «Манасты» бир нече айлап айткан залкар манасчы болуп чыга келет.

Токтобүбү, Бурулбүбү деген эки кызы энеси Сайнаптын: “Кыз кишиге «Манас» айткан жарашпайт, тор түйгүлө, сайма сайгыла, – деп урушканына болбой, эркектердей малдаш токунуп алып, салабаттуу кишилердей отуруп алып “Манасты” айтышчу экен. Атасынын өзгөчө өнөрү Токтобүбүдө болуптур. Кийин бой жетип турмушка чыкканда, көшөгөнүн ичинде «Манас» айт деп чоролор чокмор менен эсин оодара “сабашса”, эс-учуна келгенде:

— «Сен «Манас» айтпа», – деп күйөөсү урчу экен. Ошентип эки кысымды көтөрө албаган жаш келин тез эле каза болот. Кичүүсү Бурулбүбү да турмушка чыккандан кийин «Манасты» айтканды токтотот. Оозунан ак көбүк чыгып, көгөрүп-татарып, жатып калган күндөрү болот. Күйөөсү: – Кой, Бурул, кыйналбай «Манасыңды» айта бер дейт. Бирок Бурулбүбү: «Келин болуп туруп,  жылаңбаштанып  отуруп  «Манас» айтканым жарабайт», – деп айтпай коет. Эки бирдей кызынан ажырап калган Сагымбай «Манасын» айтпай, бир топко чейин токтотуп койгон экен, кайран киши.

Атасы Сагымбайдан 7 жашында калган Аманкул 8-9 жылдан кийин ата жолун жолдоп, «Манас» айта баштайт. Кийин Москвада болуп өткөн Кыргыз маданиятынын 1-декадасына катышып, Калининдин колунан алтын саат алууга татыктуу болот. «Аны атамдын көзүн көргөн киши Ыбырайым Абдырахмановго бердим», –деп сүйүнүп келген эле балам. Маскөөдө көп кишилер менен бирге болуптур. Атасын тааныгандар аны колдошуп: “Сакебиз эми жаралыптыр, ал киши өлгөн жок, тирүү экен”, – деп аябай сүйүнүп, бетинен өөп, көп насаат сөздөрүн айтканын түгөтө албай, үйгө келгенде айтып берген эле. Төбөң түшкөн согуш! 1946-жылы уулумдан кабар болбой калды. Өкүнүч арты өкүнүч болуп, түгөнбөгөн ойдун түбүнө түшүп, ушул күнгө чейин аны күтүп жүрөм», – деп эскериптир Сайнап байбиче.

Бул жөнүндө Кочкор айылында жашаган, 75 жаштарга келип калган, Самүдүнов Калмырза карыя мага тастыктап айтып берген эле. 1897-жылы болсо керек, орустун падышасы Александр III өлүп, ордуна Николай II такка отурган экен. Падышанын урматына бир сомдук күмүш акча чыгарылыптыр. Николай II нин башы түшүрүлгөн күмүш акчаны Токмоктун базарынан көрүп, колуна кармап, көпкө чейин ойлонуп, өзүнчө күбүрөнгөн экен: «Бул падыша кара жолтой, эң жаман падыша болот экен го! Акчанын бетине  мууздоосунан  жогору башын түшүрүптүр, мунун убагында баш кесилүү, кан төгүлүү көп болуп, өзү да соо калбайт экен го».

Кыргыздын  ошол  кездеги мыктыларынын бири Сооронбайдын уулу Дүргө айткан экен: «Дүр, сен улуктарга жакын эмессиңби, мен жаңы падышанын акчасынан жаман жышаана көрдүм. Акчасына бутун, тулку-боюн түшүрсө болбойбу, элдин каны төгүлбөй калса болбойбу», – деп кийинчерээк боло турган кан төгүүлөрдү чанда гана адамдардын шыбагасына туш болгон өзгөчө касиети менен алдын ала сезип, бир айла таап, алдын алып, токтотуп калса деп, айткан тура кайран киши.

Кыргыз элинин белгилүү адамдары Сагымбайдын баа жеткис талантына калыстык баасын беришип, кыргыз элине кылган кызматын жогору баалашып, кийинки муундар айта жүргүдөй залкар ойлорун айтышкан. «Биздин кыргыз акындары айткандай: «Сагымбайдын бир сөзү бир аттык». Өзүбүздү көтөрбөй айтканда орус классиктерин жана Күн батыш адабияты менен тааныш биз сыяктуу кишилерге Сагымбай Орозбаков да Пушкин, Толстой». Данте, Шекспир сыяктуу таң калтыруучу күч болуп сезилет. Биз орустун улуу чеберлерине баш ийгендей, Сагымбайга да баш ийебиз» (Алыкул Осмонов). «Сагымбайдан жазылып калган тексттерди кунт коюп окуп чыккан ар бир адам Сагымбайдын сөз байлыгына, акындык чеберлигине баш ийбей койбойт. Бул бир ааламда укмуш жаралган уникалдуу талант. Балким, эч убакытта кайталанбас руханий көрүнүштүр» (Чыңгыз Айтматов). «Өзүнүн көлөмүнүн кудурети боюнча кыргыз эпосу дүйнөдөгү эпикалык эстеликтердин бардыгынан чондук кылат. Манасчы Сагымбай Орозбаковдун оозунан жазылып алынган 250000ге жакын ыр саптары Фирдоусинин «Шах-Намесинен» эки эсеге, Гомердин «Илиадасынан» 16 эсеге көптүк кылат» (Жирмунский Виктор Максимович (1891-1971) «Манас» эпосун изилдөөгө киришүү» 1947-ж.). «Акындык жагынан ага тең келген күчтү көргөн эмесмин, биз анчейин гана баласы катарындабыз» (Молдобасан Мусулманкулов).

Кыргыз  элинин  баа  жеткис  байлыгы,  улутубуздун  улуу  сыймыгы,  ата-бабаларыбыздын зор мурасы, ааламда тендешсиз Манас эпосун келечек муундарга калтырууда нар көтөргүс салым кошкон  залкар  манасчы  1930-жылы  Кочкор өрөөнүндө Кара-Күнгөй айылында дүйнөдөн кайткан.

Бактыбек МАКСҮТОВ, КР маданиятына эмгек сиңирген ишмер