Кыргыз Республикасынын Президенти Сооронбай ЖЭЭНБЕКОВ: «Бүгүн өтүп жаткан форум – улуу инсан, улут акылманы, дүйнө кеменгери Чыңгыз агабызга биздин терең таазимибиз»

Вера БЕДЕЛБЕК, «Кыргыз Туусу


5-октябрда Ала-Арча мамлекеттик резиденциясында 26 өлкөнүн өкүлдөрүнүн жана кыргыз интеллигенциясынын корифейлеринин катышуусунда “Чыңгыз Айтматов жана доор чакырыктары” аталышындагы III эл аралык Ысык-Көл форумунун ачылуу салтанаты болуп өттү. Форумду Президент Сооронбай Жээнбеков ачып, залкар жазуучу Чыңгыз Айтматовдун 90 жылдык мааракеси менен катышуучуларды куттуктап, дүйнө элдерин бириктирген эл аралык Ысык-Көл форумунун максаттарына токтолду. Форумдун алкагында улуу инсан Айтматовдун чыгармачылыгы жана ал демилгелеген форум тууралуу баяндамалар жасалып, улуу жазуучунун бейнесин жана чыгармачылыгын чагылдырган даректүү тасма көрсөтүлдү.

– 1986-жылы, дал ушул жерде, дүйнөнүн көрүнүктүү 17 интеллектуалы глобалдык цивилизациянын ошол учурдагы көйгөйлөрүн жана келечектеги тобокелчиликтерин талкуулоо үчүн чогулган эле, – деди өз сөзүндө өлкө башчы. Алар адамзаттын аң-сезими саясаттын туткунунда калып, ой жүгүртүүсү ядролук коркунучка  кептелгенин,  Жер  шарында адамдардын чогуу жашоо мүмкүндүгү кризиске кабылганын сезишкен. Ушул улуу инсандар дүйнөлүк кырдаал үчүн ыктыярдуу жоопкерчиликти өздөрүнө алып, андан чы-гуу жолун маданият айдыңынан издешкен. Кыргыз элинин даанышман уулу Чыңгыз Айтматов демилгелеген Ысык-Көл форуму дүйнөлүк аренада түзүлгөн ошол мезгилдин чакырыктарына жаңычыл жооп сунуштаган. Маселени чечүү жолдору экономикада, технологияда же саясатта эмес, адамдардын аң сезимин өзгөртүүдө экенин ырастаган. Адамзатты глобалдык капсалаңдан сактап калуу үчүн ар кайсы маданиятка таандык болгон, түрдүү диний ишенимди тутунган, башка дүйнө таанымды алып жүргөн инсандар жаңыча ой-жүгүртүүсү зарыл экенин далилдеген. Цивилизациялык, улуттук айырмачылыктарына карабай, бирдиктүү аракеттенүү жана жаңычыл ойлонуу менен гана адамзат өзүн сактап калаарын тастыктаган.

Кийин Айтматов өзү жазгандай, биринчи Ысык-Көл форумун өткөрүү орду – Борбор Азия глобалдуу проблемаларды талкуулоого абдан ылайыктуу мейкиндик деп табылган. Анткени бул регион ар кандай цивилизациялардын, улуттардын, диндердин, маданияттардын айкалышы орун алган дүйнө жүзүндө сейрек кездешчү чөлкөм.

Тарыхтын ар кайсы мезгилинде, Борбор Азияда рим, түрк, иран, грек, араб, кытай цивилизациялары жайылган. Бул территория, фанатизм эмес, эркин ой жүгүртүүнүн мейкиндиги  болгон.  Борбор  Азия  элдеринин  менталитетинде  көчмөндөрдүн улуу  көчүнүн  издери  калган,  сенек  болбой,  түбөлүк  кыймылдын  деми  сезилип турган.

Көп учурда Борбор Азия глобалдык тенденциялардын башаты болуп, адамзаттын тарыхындагы жаңы этаптарды аңдап сезүүгө ыңгайлуу аймак болгон. Борбор Азиянын байыркы салтын улап, кыргыз жергесинде өткөн биринчи Ысык-Көл форуму тарыхты, учурда жана келечекти түшүнүүнү жаңы деңгээлге чыгарды десек болот. Ошондо жаңы планетардык ойлонууга өбөлгө болгон кереметтүү жерибиздин ушул касиети бүгүн дагы бир жолу жанданат деп ишенем.

Мына ошол даңазалуу биринчи Ысык-Көл форумунан бери туура отуз эки жыл өттү. Чыңгыз Айтматов баштаган асыл жөрөлгө кийин Европада, Латын Америкасында уланды. Улуу инсаныбыз Айтматов демилгелеген нарктуу салтты улантуу максатында, бүгүн сиздер менен кайрадан кыргыз жеринде жүз көрүшүп отурабыз. Бу жолку Ысык-Көл форуму Айтматовдун 90 жылдыгына арналып, учурдагы заман коогалаңдарын талкуулоо үчүн улуу инсандын асыл мурастарына кайрылат. Анткени Чыңгыз Айтматовду түйшөлткөн көйгөйлөргө үндөш  жаңы  глобалдуу  чакырыктар жаралды.

Биринчи Ысык-Көл форумунан бери дүйнө жүзүндө көп жаңы мамлекеттер пайда болду. Азыркы дүйнөнүн көпчүлүгүн  түзгөн  анча  чоң  эмес өлкөлөрдүн өнүгүү жолдорун, келечегин талкуулоо форумдун максаттарына үндөш.

Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин түзүлгөн, капитализм менен социализм тирешип турган доорго туура келген эл аралык нормалар эскирди. Дүйнөлүк карым катнашты жөндөп туруу үчүн курулган институттарды жаңылоо зарылдыгы жаралды. Эски механизмдер менен жаңы келечекти куруу мүмкүн болбой калды. Жаңы мамилелерди, жаңы нормаларды, жаңы институттарды издөө жүрүп жатат.

Глобализация дүйнө мамлекеттерин айрым жактан окшош кылганы менен, көп айырмачылыктарды дагы тереңдетти. Батыштын бай өлкөлөрү менен башка өлкөлөрдүн ортосундагы социалдык-экономикалык ажырым азайган жок. Жер шарынын “алтын” миллиарды менен “ачка” миллиарды эки башка дүйнөдө жашап жатат.

Кайрадан  күчөп  бараткан  ич  ара тирешүүлөр, локалдык согуштар, анын ичинде соода согуштары, миллиондоп жер которгон качкындар адамзаттын көйгөйүнө айланды. Терроризм менен экстремизмден коргонуу ар бир мамлекеттин, дүйнө коомчулугунун күн тартибиндеги курч маселе болуп турат.

Диндердин ортосундагы кагылышууларды болтурбоо, толеранттуу жашоого умтулуу, руханий жакырданууга жол бербөө өтө актуалдуу глобалдык тема бойдон калды. Чыңгыз Айтматов көрөгөчтүк менен көтөргөн маселелер улам бузулуп бараткан экологияны коргоо, табият менен гармонияда жашоону камсыз кылуу, улуттар арасындагы биримдикти сактап, өлкөлөр ортосундагы интеграцияны чыңдоо бүгүн да актуалдуу, ал тургай мурдагыдан да курч мүнөзгө ээ болду. Андыктан жогоруда айтылган көйгөйлөрдү талкуулоо бүгүнкү Ысык-Көл форумунун негизги максаттарына кирет деп эсептейм.

Чыңгыз агабыз кылымдын кыйырына сереп салып, доордун тамырын тартып, келечегин аңдаган масштабдуу сүрөткер эле. Журтубуздун башынан өткөн улуу өзгөрүштөрдүн дастанчысы, жарчысы болду.

Кыргыз эли – кандай кеменгер эл, кандай улуу калк экенин, асылдык жана айкөлдүк сапаттары каны-жанына сиңген санжыралуу журт экенин бүт ааламга жар салган гениалдуу уул, чыныгы патриот Чыңгыз Айтматов болду.

Өткөн заман тууралуу бүт билгендерин, жүрөгү менен сезип, акылы менен туйгандарын зор талант менен чагылдырып, урпактарга мурас кылып калтырып кетти. Ал чыгармаларында негизинен кыргыз элинин турмушун жазды. Ааламга кыргыз образын, кыргыз мүнөзүн, кыргыз дүйнө таанымын жеткирди. Бирок, кыргыздын жашоосу аркылуу жалпы эле адамзаттын тилегин, кубанычы менен көз жашын айткан жазуучу болду. Кыргыз элинин гениалдуу уулу кичи-некей айылдан сапарга аттанып, кең ааламга канатын какты. Космос мейкиндигине, мухит тереңине, тарых сересине ой чаргытты. Дүйнөлүк маданияттын асманында жаркырап жанган жылдыз болду. Технократтык идеяларга ашкере берилип кеткен, асылдык менен аруулуктан кол жууп бараткан адамзатка нечен кур эскертүүлөрүн жасады. “Планетаны сактагыла, Жер энени ыйык туткула!” деп ар дайым мурасын айтып, осуятын табыштап жүрүп отуруп өтүп кетти, Чыңгыз агабыз. Айтматов айткандай “Баарыбыз бир кайыктабыз, биздин алдыбызда улуу космикалык мухит”. Адамзат кайыгын бул мухитте чай-палтпай, дүйнөнү сактап калууну табыштады.

Залкар жазуучубуз адабияттын гана өкүлү эмес, ойчул, философ, гуманист. Айтматовсуз дүйнөлүк маданият толук болбой, бөксөрө түшөт. Улуу жердешибиз улуттук гана руханий лидер болбостон, планетардык масштабдагы интеллектуалдык элитанын, дүйнөлүк акыл-мандардын катарын толуктап турат. Биз, кыргыздар, сыймыктанчу, дүйнөлүк маданиятка кошкон салымыбыз бул улуттук улуу эки дөөлөтүбүз “Манас” жана Чыңгыз. Экөө тең адамзат үчүн кайталангыс, уникалдуу, көөнөрбөс баалуулук экендиги талашсыз. Бүгүн өтүп жаткан Ысык-Көл форуму — улуу инсан, улут акылманы, дүйнө кеменгери Чыңгыз Айтматов агабызга болгон биздин терең таазимибиз.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *