Бөбөктөрдү кубанткан куурчак театры

Куурчак театрынын балдарды, жаш муунду руханий жактан өнүгүүсүнө кошор салымы чоң экендиги кимге болсо да маалым. Балдардын тилин таап аларды адамгерчиликке, адеп-аклактыкка, айкөлдүккө, гумандуулукка, боорукерликке тарбиялап жаткан куурчак театрынын артисттерин кантип алкоого алсаң да жарашат. Өлкөбүздүн тарыхый мурастары топтолгон КР Борбордук мамлекеттик кинофотофонодокументтер архивинде Муса Жангазиев атындагы Мамлекеттик куурчак театры тууралуу маалыматтар бирден-бир орунду ээлейт. Театрдын түзүлгөндүгүнүн 80 жылдыгына карата архив документтерин барактап, театрдын таржымалын окурмандаргатааныштырууну жөн көрдүк.

Байыркы убакта эле кичинекей балдар ар кандай оюн-зоок көрсөтүүлөрдү жакшы көрүп, аларды көрүүгө шашылышчу. Балдарды гана эмес чоң адамдарды дагы өзүнө тартып турган алгачкы көрсөтүүлөрдүн бири болуп “Так-Теке” көрсөтүүсү эсептелинет. Бул кыргыз элинде куурчак театры ачыла элек кезде, эл алдына ар кандай оюн-зоокторду тартуулап келишкен.

Кыргызстанда куурчак театры 1938-жылы сентябрь айында ачылган. Театрды түзүүдө алгачкылардан болуп Адамкалый Байбатыров эмгектенген. Ошондой эле М.Волкованын салымы зор. Ал театрдын көркөм жетекчиси, режиссеру жана артисткасы болгон. Балдар үчүн пьесаларды жаратып, спектаклдарда ар кандай ролдорду ойноого да жетишчү. Театрда алгачкылардан болуп С.Найденованын “Түлкү эжеке” деген спектакли коюлган. Бул спектакль балдар үчүн жана театр сүйүүчүлөрүнө чоң белек болуп саналган. Ал эми кыргыз авторлорунун ичинен эң алгачкы коюлган спектакль – режиссер О.Сарбагышевдин “Зарлык жана Дөө” жомогу.

1939-жылдын сентябрь айынан баштап 1940-жылдын  июль  айына  чейин  театрда куурчак  ойното  турган  артисттердин  тобу болгон эмес. Бир жыл бою театр ар кайсы артисттерди чакырып, жарым айлык менен иштетип турган. Ленинграддан театралдык билими бар профессионал ишмерлер атайын чакырылган. Кыргыз театры акырындап куур-чак ойнотуунун техникасын билген профессионал артисттер менен толуктала баштады. Евгения Семеновна Полоцкая, Антонина Алексеевна Вовчек, Лидия Тихоновна Демина, Екатерина Эдуардовна Анчарова, Анастасия Степановна Усольцева сыяктуу артисттер жаш театрдын калыптанышына жана чыгармачы-лык өсүү жолуна күжүрмөн эмгек көрсөтүшкөн.

1940-жылы Кыргыз ССР Министрлер Советинин алдындагы искусство боюнча башкармасынын чечими боюнча куурчак театрына Пушкин көчөсүнөн 80 орундуу оюн көрө турган залы бар имарат берилет. Театрдын жетекчилери ошол эле имараттан театралдык устакана ачышкан. 1945-жылы театрга режиссер жана драматург Виктор Александрович Швембергер келген. Ал К.Эшмамбетовменен биргеликте “Ак аркар”пьесасын жазышкан. “Ак аркар” пьесасы кыргыз тилинде   көрөрмандарга  тартууланганда  элдин сүймөнчүлүгүнө  бөлөнгөн,  пьеса  азыркы учурга чейин сахнадан түшпөй келет.

1948-жылы театрдын 10 жылдык юбилейине байланыштуу Республикалык куурчак театрына мурдагы Т.Сатылганов атындагы Кыргыз мамлекеттик филормониясынын 150 орундуу эски имараты берилет. 1957-жылдан баштап Касеин Асаналиевич Саскеев кыр-гыздын улуттук куурчак өнөрүнүн чыйырын салган Адамкалый Байбатыровдун ишин улантып, республикалык куурчак театрында режиссер болуп иштей баштайт. Ал куурчак театрында иштеген кыргыздын куурчак боюнча биринчи режиссеру болду. А.Саскеев режиссер болуп турган кезде көптөгөн тарбиялык жактан мааниси бар, патриоттук пьесалар сахнага коюлган. Ал куурчак театр өнөрүнүн калыптанышына жана өсүшүнө олуттуу салым кошкон.

1969-жылы театр биринчи жолу Ташкент шаарында өткөн Орто Азия жана Казакстан республикаларынын куурчак театрларынын I фестивалына катышып, “Эр Төштүк” аттуу спектакли менен I даражадагы диплом жана баалуу сыйлыкка татыктуу болгон. Азыркы күнгө чейин куурчак театры чет өлкөлүк кароо сынактарга катышып, байгелүү орундарды ээлеп келет.

Ар бир куурчакты сүйлөтүп, ага жан берген сахнанын артында таланттуу артисттер бар. Ал адамдар айлык маянанын аздыгына карабай, өз убактыларын бөлүп, бөбөктөр үчүн спектакль, жомокторду тартуулоодо.  Труппада болгону 30 адам эмгектенет. Алардын 15и кыргыз тилинде 15и орус тилинде жүргүзүшөт. Артисттер бардык жумуштарды өзүлөрү жасашат. Алар спектакль даярдап жат-кан учурда, сүрөтчү куурчактын  эскизин  даяр-дап, аны көркөм кеңешке өткөрөт.  Качан  гана көркөм кеңеш куурчакты жактырса, куурчакты сахнага алып чыгып, жан  киргизишет.  Бир куурчак жок эле дегенде 16 килограмм болот. Куурчакты өйдө кармап туруу өтө оор болгондуктан, көптөгөн артисттердин ден соолугуна залакасы тийүүдө. Ошондой эле, театрга режиссерлор дагы  жетишпей  келет. Чет өлкөлүк режиссерлорго сунуштарды киргизишкен,  бирок  алар театрдын айлык маянасына көнбөй ишдешүүдөн баш тартып келишет. Театрда артисттер дагы бат-баттан алмашып турат. Алардын негизги себеби болуп, айлык маянанын жетишпегени эсептелинет. Өз кесибин сүйүп, ага берилгендери гана азыркы күнгө чейин бөбөктөргө жагымдуу маанай тартуулашууда. Ушундай шарттарда көп жылдан бери Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти Эркин Шыкматова жана актриса Рабига Качкынова эмгектенип келишет. Театрды көп жылдар бою маданиятка эмгеги сиңген ишмер, Эл аралык куурчак театрлар ассоциа-циясынын мүчөсү Кубанычбек Алиев башкарып келген. Азыркы учурда куурчак театрын Сатылган Сазаев жетектейт.

Бүгүнкү күндө куурчак театрынын сахнасында ар түрдүү улуттун жомоктору кыргыз тилинде гана эмес, орус тилинде дагы коюлуп, ал өз көрөрмандарына жагымдуу маанай тартуулап, көптөгөн күйөрмандарды чогултууда. Спектаклдер бир гана театрда гана эмес көчмө ыкма аркылуу ар кайсы балдар үйлөрүндө, бала бакчаларга дагы коюлууда.

М. МАКСАТБЕК кызы, КР Борбордук мамлекеттик Кинофотофонодокументтеринин архивинин жетектөөчү архивисти

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *