«Манас», кошок, жар-жар…

Бактыгүл МУНДУЗОВА, “Кыргыз Туусу”


Студент кезде элдик оозеки чыгармачылык деген сабакты жакшы көрүп окучубуз. Каада-салтка байланыштуу ырлардын эмне үчүн жазыларын жана анын маанисин дагы терең түшүнчүбүз. Азыркы студенттерге элдик оозеки чыгармаларды окутуу керекпи, азыркы замандын талабы башка учурда аны окууга болгон кызыгуу барбы? И.Арабаев атындагы КМУнун Манас таануу институтунун доценти, Камила ТАЛИЕВА менен ушул темада маектештик.

 – Камила эже, сиз фольклорист-окумуштуу катары айтсаңыз, оозеки чыгармачылык бүгүн актуалдуулугун жогото элекпи?

– Адамзат жашап турганда, дүйнө элдеринин фольклору маанилүүлүгүн да, актуалдуулугун да жоготпойт, бул айныгыс чындык. Кыргыз эли алмустактан бери жашап, оозеки маданий булактары ооздон-оозго өтүп, жашап келген. Манас таануу институтунун 1-2-курсунун студенттери менен бирге фольклордук экспедицияга чыгып, Ысык-Көл облусунун Ак-Суу, Тоң райондорунда болуп, эл ичинен оозеки чыгармаларды чогултуп, бүгүнкү күнү китеп кылып чыгаруунун үстүндө иштеп жатабыз. Эл ичинен чогулган материалдар эртеңки күнү тарых алдында баасыз эмгек болуп калаарына эч кандай шегим жок. Бирок, көйгөйлөр дагы бар, себеби, фольклордук чыгармалар эл арасында унутулуп бара жатканы, же болбосо айрым жанрдык чыгармалар сейрек кездешип жатканы чогултуу ишинде байкалды. Кээ бир фольклордук чыгармалар, тескерисинче, арбын учурайт, мисалы, кошоктор эл ичинен көп жыйналып келди.

– Азыр кыз узатуу тойлору көп өтүүдө, анда жар-жар айтуу колдонулуп келет, мааниси канчалык?

Актер Нуртилек ЖАПАРОВ: «Чыныгы сүйгөн кызымды кинодогу ата-энем кудалаган кызга тааныштырдым»

– Кошоктор-элдик каада-салт ырларынын түрүнө кирет. Ал жеке эле кыргыздарга таандык эмес, жалпы түркий тилдүү элдердин салттуу ырларына таандык лирикалык жанрдын түрү. Кошокту илгери кыз узатууда кошушкан, мунун философиялык маңызы өтө чоң болгон. “Эти – биздики, сөөгү – сеники” – деген сөз ошондон калган. Кыздын эти төркүнүндө, сөөгү барган жеринде коюлуп калган. Бул өзү чоң философия, ошондуктан, “чыккан кыз, чийден сырткары” делет. Чийден сырткары өлгөн кишини гана коёт да, капшытка. Мына ошондой терең маанидеги кошок менен кошуп берген. Себеп дегенде, кыз бир жерден экинчи жерге кеткен, ал кезде жол алыс боло турган, жылдап жүрүп ата-энесин көрсө көрүп, өмүр бою көрбөй да көзү өтүп кеткен учурлар болгон. Ошондуктан кыз узатууда кошок кошушкан.

Ал эми, азыркы “жар-жар” ырлары менен кошоктун айырмасы, асман менен жердей. Жанрдык жактан, “жар-жар” ырлары таптакыр башка, ал кошоматтуу, шаттуу тойдун ыры, ал эми кошок дегендин өзү-тирүүлөй ажыроо деген сөз. Илимдин, техниканын заманында байланыш бар, ар кандай шартта алыска карабай , сүйлөшүп, кабарлашып тура алат. Мааниси сакталып, бирок, формасы өзгөрүлгөн кошоктор жарала бериши да толук мүмкүн.

– Фольклор жөнүндө сөз болуп жаткан соң, “Манас” эпосу боюнча бир собол: “Манас” – көркөм чыгармабы же тарыхый инсанбы?

– Биринчиден, “Манас” көркөм чыгарма эле эмес, бул тарыхый негизде кыргыз элинин басып өткөн турмушун чагылдырган, эпикалык жанрга кирет, же “эпос” деген терминологияда турган элдик, коллективдүү чыгарма. Экинчиден, “Манасты” көркөм чыгарма катарында кабыл алуу жетишсиз, Манасты тарыхый адам катарында кабыл алуу керек. Биздин биринчи каганатка чейинки кыргыз мамлекетин курган баатыр катарында таануу керек.

– “Манас” эпосун канчалык деңгээлде изилдөө иштери жүрүп жатат, манасчылар изилденип бүтө элек дешет, буга кандай пикирдесиз?

– Албетте, эпосту изилдеп бүтүү мүмкүн да эмес, чети да оюла элек. Биз азыр « Манастын « структурасын дагы, поэтикасын дагы толук изилдеп бүтө элекпиз. Мунун генеологиялык жагдайы да толук изилдене элек. Бул өтө чоң илим, “Манасология” баралына келгенде фольклористиканын бир канатында турган этнография сыяктуу чоң илим болот. Эпостун илимий жактан изилдениши боюнча ар кандай пикирлер айтылып келет. Анын объективдүү да, субъективдүү да себептери бар. Чындыгында, тарых алдында, акыйкат нерсени айта жүрүү атуулдук парз.

Биз сыймыктанчу мекендешибиз…

Мухиттей чалкыган «Манасы» бар, фольклору бай кыргыз элинде атайын докторлук диссертацияны коргоо кеңешибиз жок, башканы айтпай эле коёлу. Илимди да менчиктеп, басып алып, каалагандай калчап отурган айрым эргулдар бар, бирок, алар да тарых алдында жооп бере турган күн келет.

Мамлекеттик деңгээлде бир топ иштер жасалганын да баса белгилеп коюу керек. Маселен, “Манас” мыйзамы 2011-жылы кабыл алынды. Ошол эле жылы Манас таануу институту ачылды, бул да чоң же- тишкендик. Азыркы күнү атайын фольклорист- окумуштуу адистерди даярдап чыгарып жатабыз. Алгачкы фольклордук-экспедициялар башталып, эл ичинен жыйноо иштери жасалууда. Бирок, толук кандуу шарт түзүлбөй келүүдө.

– «Манасты» изилдөө иштеринде илимий эмгектери жарык көргөн кайсы окумуштууларды атасак болот?

– Айтылуу залкар фольклорист-окумуштуу, илимдин доктору, профессор Раиса Кыдырбаеванын «Манас» эпосундагы салттуулук жана индивидуалдуулук маселелерине карата «Манасчынын айтуучулук чеберчилиги», «Манас» эпосунун генезиси» ж.б. эмгектерин атасак болот. Белгилүү окумуштуу Эсенаалы Абдылдаевдин “Манас” эпосундагы эпикалык формулалар”, “Манас” эпосунун историзми”, “Манас” эпосунун тарыхый өнүгүшүнүн негизги этаптары” ж.б.эмгектерин, ошондой эле, Райкул Сарыпбековдун эпостогу эволюция маселесине карата бир катар эмгектерин атоого болот.

Бир кезде Илимдер академиясындагы “Манас” секторунда эмгек- тенген манас изилдөөчүлөр Самар Мусаев, Мундук Мамыров, Кеңеш Кырбашев, Раиса Кыдырбаева, Омор Сооронов, Батма Кебекова, Айнек Жайнакова ж.б. окумуштуулардын эпосту изилдөө да салымы зор. Мамлекеттик деңгээлде шарт түзүлгөндө гана илим өз мөмөсүн берерин мына ушул мисалда көрсөк болот.

Белгилүү окумуштуу Омор Соороновдун айтуусу, тизмектөөсү боюнча “Манас” эпосунун 80ден ашуун, “Семетей” эпосунун 25 варианты толук кандуу вариант катары илимде сакталып келсе, 26-вариант болуп, семетейчи Сейдене Молдокееванын “Семетейин” изилдеп, кандидаттык диссертациямды да ошол темада коргоп, монографиялык китеп кылып чыгардым. Семетейчинин варианты жыйналып, китеп болуп чыкты.

One thought on “«Манас», кошок, жар-жар…

Комментарии закрыты.