Китеп текчеңизге:  «Кыргыз таануу»

Болотбек ТАШТАНАЛИЕВ, «Кыргыз Туусу»


“Улуу Тоолор” басмасынан Бер-дибек  Жумабаевдин  “Кыргыз таануу” китеби жарык көрдү. Ал 5 бөлүмдөн турат: Тектүүлүк жана мурастуулук; кыргыз дүйнө таанымы; маданияттык өзөк; даанышмандык; ааламдашуу өзгөчөлүгү жана тагдырлаштык.

Б.Жумабаевдин эмгеги чынында эле кызык. Өзгөчө “мен кыргызмын” деген мекенчилдер жантыгынан жата калып окуй турган китеп. Автор кыргыздын күнүмдүк  турмушунда  көп  кездешкен, улуудан кичүүгө чейин колдонгон түшүнүктөрдү чечмелеген. Кыргыз баласы “оомалуу-төкмөлүү дүйнө”, “бири  кем  дүйнө”,  “жалган  дүйнө,  чын дүйнө”, “төгөрөктүн төрт бурчу” ж.б. түшүнүктөрдү көп айтат, көп колдонулат. Айталы, автор “оомалуу-төкмөлүү дүйнөнү” мындайча чечмелейт: “Жаратуучулук, бүлүнтүүчүлүк жана уруктандыруучулук кубулуштарынын аалам мейкиндигин түп катыра каптоосуна байланышкан дүйнөлүк өнүгүүдөгү заттардын, кыймылдардын жана системалардын өз ара айлануусун кыргыздар оомалуу-төкмөлүү дүйнө деп аташкан”.

Жалпак тил менен айтканда, кыргыз макалында “оомат оошот, ырыс жугушат” деп айтылгандай, адам баласынын жашоосу турмуштун оомалуу-төкмөлүү мыйзамына баш иет. Адамдын башына кут конуп, ооматы келген учуру болот, анда жигит төө минет, эр жигиттин башынан кара булут айланып, үзөңгүсү үзүлүп, жөө жүргөн учуру болот. Ошондон улам, кыргыз “барга көппө, жок-ко чөкпө” деген. Б.Жумабаев кыргыз баласынын дүйнө таанымы күнүмдүк жашоо менен жуурулушуп кеткенин, эң башкысы адам таануу философиясы турмуштун өзүнөн келип чыккандыгын айтуу менен, турмуш философиясын адам баласынын жүрүм-турум этикеттери менен байланыштырат.

Автор  “бири  кем  дүйнө” түшүнүгүн  Манас  менен  байланыштырып түшүндүргөнгө аракет кылат. “Акыл-эстин космос менен жерге, дегеле курчаган чөйрөсүнө шайкеш жаралышы, кыргыз философиясынын негизги идеясын түзөт. Кыргыздын философиялык таанымдарын бири-бирине байланыштырып турган бул бири кем дүйнө философиясы. Анткени анын негизинде кыргыздын аалам жаралуу жөнүндөгү изденүүсү жатат жана ал изденүүнүн башталышы ар бир жаралышка бир нерсенин дай-ыма жетпей каларына негизделген” – дейт автор.

Айтор, Б.Жумабаевдин китеби абдан кызыктуу чыккан. Кыргыз таанууга кызыккан окумуштуулар, жаш илимпоздор үчүн кандай кызыктуу болсо, карапайым окурмандар үчүн да дал ошондой кызык-туу жана керектүү эмгек десек эч жаңылышпайбыз.