Маданий байланыш: Бүгүнкү кыргыз-кытай алакасы жана “Манас”

Темирбек АЛЫМБЕКОВ, “Кыргыз Туусу”


Бишкекте өтүп жаткан Шанхай Кызматташтык Уюмунун кезектеги саммитинин алкагында, Кытай Эл Республикасынын Төрагасы Си Цзиньпиндин Кыргызстанга мамлекеттик иш сапары менен келиши, саясый жагын айтпаганда да, тарых-маданиятыбыздагы орчундуу окуя. Баарынан мурда бул иш сапарда Ала-Тоонун ар жак, бер жагындагы эки элдин таш карыткан маданиятынын башатында “Манас” эпосунун тургандыгы өтө сыймыктуу көрүнүш.

Кытайдын “Манас” операсы

“Өңгөнү коюп Манасты айт”, – дейт кыргыз. Си Цзиньпиндин Кыргызстанга мамлекеттик иш сапарын Кытайдын Борбордук опера театры койгон “Манас” операсынын коштоп келиши, кыргызкытай маданий алакасынын туу чокусу болуп калды. Алп манасчы Жусуп Мамайдын кытай тилине которулган (аны Кытайда жашаган филология илиминин доктору, профессор Адыл Жуматурду которгон) варианты боюнча коюлган “Манас” операсы Сооронбай Жээнбековдун 2018-жылдын 6-8-июнундагы Кытайга жасаган мамлекеттик иш сапарында көрсөтүлүп, Президент бул операны Кыргызстанга да келип коюуга чакырган болчу.

Мына эми сааты чыгып “Манас” операсы Кыргыз Улуттук академиялык А.Малдыбаев атындагы опера-балет театрында аншлаг менен өтүп жатат. Бул опера Кытай дын өзүндө эле бир жылдын аралыгында 9 жолу коюлуптур. “Манас” операсы – Кытайдын маданият жана туризм министрлигинин, Борбордук опера институтунун колдоосунда, дээрлик эки жылдык даярдыктан кийин көрөрмандарга тартууланган. Анда ойной турган артисттердин саны эле 200дөн ашык экенин эске алсак, кытайдын “Манас” операсынын масштабына суктанбай кое албайсың. Айта кетүүчү нерсе “Манас” операсындагы негизги ролду ойногон артисттер, режиссер-коюучулар, адегенде кытайдагы кыргыздар жашаган Кызыл-Суу автономиялык облусуна барышып, алардын жашоосу, маданияты, тарыхы менен кеңири таанышып чыгышып, ошондон кийин гана сахнага алып чыгышыптыр.

Эки элдин сыймыгы Жусуп Мамайдын эстелиги

Си Цзиньпиндин Кыргызстанга мамлекеттик иш сапарын утурлай, эки элдин сыймыгы болгон Жусуп Мамайдын эстелигинин Бишкекте ачылышы, кытайкыргыздын ортосундагы маданий байланыштын дагы бир бийиктиги болуп калды.

Улуттук филармониянын алдындагы “Манас” архитектуралыкскульптуралык комплексиндеги улуу манасчылар Сагымбай, Саякбайлардын катарына, дагы бир залкар манасчы Жусуп Мамайдын эстелигинин коюлушу, чыны менен маданиятыбыздагы чоң окуялардын бири. Эстелик ушул комплекстин автору, Кыргыз эл сүрөтчүсү Тургунбай Садыковдун колунан чыккан. Жусуп Мамай алп манасчылардын соңкусу. Ал Сагымбай, Саякбайлардын катарында турганга толук татыктуу, манасты сегизинчи муунуна чейин айткан, кытайкыргыздагы легендарлуу манасчылардын бири. Анын айтуусунда 500 миңден ашык “Манас” эпосунун саптары жазылып калган. Жусуп Мамай “Манас” “Семетей”, “Сейтек” бөлүмдөрүнөн тышкары алардын тукумдары “Кененим”, “Сейит”, “Асылбача-Бекбача”, “Сомбилек”, “Чигитей” бөлүмдөрүн да мураска калтырып кеткен. Ошондой эле ал баш-аягы 12 кенже эпосту да жазып калтырган. Улуу манасчы Кытай Эл Республикасындагы Кызыл-Суу автономиялык облусундагы Ай-Чий районунда жашап өттү. Туз буйруп, Ч.Айтматовдун чакыруусу боюнча Кыргызстанга да келип кеткен.

Жусуп Мамайга эң жогорку – Кыргыз Республикасынын Баатыры, Кыргыз эл артисти наамдары берилип, биринчи даражадагы “Манас” ордени ыйгарылган. Ошондой эле Кытайдын жогорку сыйлыгы болгон “Тоо гүлү” сыйлыгына эки жолу татыктуу болгон.

Дүйнөнү дүңгүрөткөн Си Цзиньпиндин китеби

Кытай лидери Си Цзиньпиндин мамлекеттик иш сапарынын алдында, анын “Мамлекеттик башкаруу жөнүндө” китебинин кыргызча котормосунун бет ачары болуп өттү. Ага Президент Сооронбай Жээнбеков өзү катышып сөз сүйлөгөнү, китептин кыргызча которулушу маанилүү саясыймаданий окуя экенин көрсөтүп турат. Китеп соңку 40 жыл ичинде чет тилдерде жарыяланган кытай лидерлеринин эмгектеринин эң таасирдүүсү катары бааланып, бүгүнкү күндө 24 тилге которулуп, 160 мамлекетке тараган. Китеп тууралуу дүйнөнү дүңгүрөткөн саясатчылар да олуттуу ойлорун айтышкан. Кадимки, Генри Киссинджер “Бул китеп өлкөнүн лидери жана анын өлкөсүнүн өнүгүү процесстери, ошондой эле миңдеген жылдарды камтыган кытай цивилизациясы тууралуу таанышуу терезесин ачып берет”, – десе, Германиянын экс-канцлери Гельмут Шмидт ”Си Цзиньпиндин китеби чет элдик аудиторияга бул өлкөнү тарыхын жана өнүгүүсүн ар тараптан жана объективдүү кароого, түшүнүүгө, баалоого жардам берет”, – деп айтыптыр.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *