Акындын ыры – анын адамдык парасатынын, акыл-эс көрөңгөсүнүн, ички жан дүйнөсүнүн күзгүсү…

Болотбек ТАШТАНАЛИЕВ, “Кыргыз Туусу”


XXI кылымдагы жаштар поэзиясынын күңгөй-тескейин талдаган, ийгилик-кемчиликтерин айткан “Өлгөндөн калган адабият” аттуу сын макалам адабий коомчулук, асыресе жаш акындар тарабынан ар кандай кабыл алынды: бири туура түшүндү, бири чычалады, бири “табасы канды”. Кол чапканы болду, көзүнүн үстү менен карап, сөккөндөр да табылды.

Арадан аз эмес убакыт өттү, ачуулар тарагандыр, андай болгондо баягыл “туура түшүнгөндөргө” да, чычалап “ичи ачышкандарга” да, “табасы кангандарга” да карата айтар алты ооз сөздүн өңүтү келип жетти. Оболу, актануу үчүн эмес, тактоо иретинде айта кетчү нерсе, ал сын макалалар менен, ким бирөөнүн адамдык аброюна, аздыркөптүр кадыр-баркына, акындык далалаты: шык-талантына, дараметине шек келтирейин, ким бирөөсүнүн көңүлүн оорутайын, шагын сындырайын, же ким бирөөдөн “өч алайын” деген максат болгон эмес.

Өлгөндөн калган адабиятта” ала койду бөлө кыркпай, алалабай, баарына эле ачуураак сын айтылды. Ал сында акыркы чындыкты жаздым, айттым дегим келбейт, пендебиз да, мүмкүн, жаңылышып калган чыгармын, эмоцияга алдыргандырмын. Ал мыйзам ченемдүү нерсе, бирок маселе анда эмес, ал сында териге да, чычалай турган эч нерсе жок, эгер, мен жаңылышсам, анын баарын мезгил өзү таразалап алат. Сынды итиркейи келип, итатайы тутулуп кабыл алыштын кереги жок, мезгил баарын өз ордуна коет, кеп мезгилдин сынында. Тиги териккендер, чычалагандар мезгил сынына туруштук бере алабы, маселе ошондо. А мезгил эч кимди аяган эмес, ал “каңк” эттире төбөдөн ары бир урат. Мына кеп кайда, ошентип мезгилдин сынынан өткөндөр гана акын болуп калат, жазуучу катары даңаза алат, жазган чыгармасы окулат.

Мени таңгалдырганы, адабий сынга акын кыздарга караганда акын жигиттердин көбүрөөк чычалаганы болду. Адатта, эр жигит ар дайым “эл четинде, жоо бетинде” жүрүп, өмүрү “найза учунда, кылыч мизинде” болгон. Эгер, мен айткан сынга эле акын жигиттердин шагы сынып, жүрөгү мокоп, көкүрөгү бопбош болуп аңгырап, ыр жазгысы келбей калса, анда ал калемгер колуна калем кармабай койгону ийги. Мыкты акын болуу үчүн өзүнө болгон ишеним жана табият тартуулаган талант, тоодой жүрөк, тунук акыл аздык кылат. Ал акындык тагдырдын бардык азап-тозогуна, ысык-суугуна да чыдашы керек. Эгер ал акындык тагдырдын оор жүгүн көтөрө албаса, андан жакшы акын чыкпайт. А чыгармачылык тагдырдан, анын ичинде акындык тагдырдан өткөн азап нерсе жок. Акын кишиге бу жарык дүйнөнүн көп жыргалынан баш тартууга туура келет. Эл менен элдей болуп күлө албасаң, ыйлай албасаң, башкаларга окшоп, бары-жогуна кайгырбай кое албасаң: адам болуп туруп адамдардын катарында боло албасаң, жашабатып башкалардай жашай албасаң, мындан өткөн азап барбы?

Акындык тагдыр менен жашай албаган жана өз талантына ишенбеген акын көптүн бири болуп, ыр көчүнүн арасында жүргөн менен, окурманды тамшанткан, ары таңгалдырган, ары акыл-эсти солк эттирген ыр жаза албайт. Өзүн сыйлаган акын үчүн эптеп эле уйкаштыктарды ширештирип, эптеп чүргөштүрүп, “жөн эле”, “ыр жазат” деген дымак үчүн ыр жазып коюу уят, намыстын иши. Халтура – намыссыздардын, чыныгы поэзияны түшүнбөгөндөрдүн жана ага кыянат санагандардын иши.

Акындын ыры – анын адамдык парасатынын, акыл-эс көрөңгөсүнүн, ички жан дүйнөсүнүн, акындык дараметинин, көркөм ой уюткусунун күзгүсү. “Сен мага досуңдун ким экенин айтып берсең, мен сага сенин ким экениңди айтып берем” дегендей, тиги же бу акындын ырларын, ыр китептерин окуп жатып, анын адамдык турпаты, акындык парасаты көз алдыга тартылып, анын ким экендигин көргөндөй, түшүнгөндөй болосуң. “Казанда болсо, чөмүчкө чыгат” дейт кыргызда. Акындын көкүрөгүндө угут болсо, көрөңгө болсо, анын баары ырынан көрүнөт. Адамдык касиети бийик адам сөзсүз түрдө мыкты ырларды жазат, асти жаман адамдан жакшы ыр чыгышы кыйын. Эгер таланттуу ырларды окусаңыз, демек, анын артында жакшы адам турат. А начар ырларды окусаңыз, анын артында же талантсыз адам, же жаман адам турат. Бул далилдөөнү талап кылбаган чындык.

Мунун сыры ырдын табиятында, ырдын жаралышында – адам менен ырды, акын менен поэзияны миңдеген кылымдар жип -шуусуз байланыштырып турат. Тил – турмуштук зарылдыктан улам жаралып, адам баласынын ортосундагы байланыш каражаты болгондой эле, ыр – адамдын жан дүйнөсүндөгү уйгутуйгуну, жүрөгүндөгү сезимди, акыл-эсиндеги ой серпиндилерин, туюмундагы дүрбөлөңдү чагылдырган көркөм ой кубулушу. Адам баласынын өмүрүн ыр коштоп жүрүп отурат. Наристе төрөлгөндө ыр кошо жаралат. Ал эненин бешик ыры. Адамды акыркы сапарга ыр менен узатышат. Бул кошок. Ыр жок жерден жаралбайт. Ырды илхам келгенде гана ырдабайт. Ыр бир көкүрөк эңшерилип кайгырганда, бир жүрөк айрылып кубанганда да жаралат. Адам өзүнүн жандуу турмушун — жасаган ишин, ким бирөөгө болгон сезимин ырга салат, бул эмгек ырлары менен секетбайлар: адам кара терге чөмүлүп, кабыргасы сөгүлүп, кетпеген жеринен тер кетип, жаны кашайып эмгектенип жатканда, оор жумушун жеңилдетиш үчүн, өзүнүн жашоого болгон эркин, күчүн билдириш үчүн ырдаган; ырлар түнү менен ат үстүндө мал кайтарып жүргөндө жаралган; бозойлор сүйүүлөрүн билдирип, ашыктарына ыр арнашкан.

Ырдын табияты ушундай. Ыр адамдагы ички муктаждыктан жаралган. Адам баласынын өнүгүүсүнүн жүрүшүндө ырлар ички муктаждыктан өнөргө айланды. Ырдын адамдын ички муктаждыгын канааттандырган — кубанч-кайгысын билдирген, оор түйшүгүн жеңилдеткен касиети сакталып кала берсе да, ырдын мүнөзү, мүдөөсү, көздөгөн максаты, алган багыты баштапкы абалынан түптамырынан өзгөрдү. Мурдагы жөнөкөй ырлар эми татаалдашты, адамдын тилеги, ниетин билдирген ыр саптарын ой басты. Ойлор образга айланды. Адамдар ой-ниетин түз билдирбестен, көркөм эпитеттер менен бергенге өттү. Арийне, ырдын табияты канчалык өзгөрбөсүн, ойлор канчалык татаалдашбасын, ырдан аны жараткан адамдын адамдык турпатын көрүү анча деле кыйынчылык жаратпайт.

Бош челекти чапкылаганда калдыраган үн чыккандай, поэзияда “мен эле, мен” деп көкүрөгүн каккан акындар аз эмес. Андай акындар өзүнөн башка эч кимди жакшы көрбөйт, алар өзүн гана акылдуу, өзүн гана мыкты, кыйын, укмуш, баарынан артыкча, акыркы чындык катары сезет. Бирок, болбой эле талааны жаңырта ачуу кыйкырып, тооготашка, агып жаткан сууга деле сүйүүсүн арнай берет. Андай өз мурдунун учунан нарыны көрө албагандардын ырларын окуганда кадимкидей кыжалат болосуң, “мен эле мен” деп өпкө-жүрөгүн чапкан жазмакерди аяйсың. Айрым акындар тымпыйган, тыпыйган, солго да, оңго да баспаган, жоргонун жүрүшүндөй жеңил ырларды жазат. Ырды түркүн түстөп, “бах” дедирген салыштыруулар, көркөм эпитеттер менен кооздогонду, уйкаштыктарды кынтыксыз шөкөттөгөндү мыкты билишет. Арийне, мындай ичим тап ырлар деле окурманды жүдөтүп иет. Кээде “аллергияң” да келет. Акын үчүн жасалма сылыктык, жасалма маданияттуу боло бериштин өзү ашыкча. Акын ыр жазып жатканда бет пардасын ачып койгону оң.

Айрымдар, эки сапты уйкаштырганды үйрөнүп алып, ыр жазууну текейден арзан нерсе деп түшүнөт окшоду. Ыр жазуу, ыр жаратуу “экини экиге кошсо беш болот” дегендей, жеңил түйшүк эмес. Математикада татаал эч нерсе жок, эки сандын ордун алмаштырасыңбы, бирин үстүнө, бирин астына коесуңбу, экини экиге кошкондо “беш” болору бул далилдөөнү талап кылбаган чындык.

Бир караганда, адабиятта деле татаал эч нерсе жоктой, түбөлүк темага айланган өмүр менен өлүм, кайгы менен кубаныч, сүйүү менен жек көрүү, адамдын турмушу жана анын жашоосунун маңызы, түбөлүктүүлүк, утурумдук, ар менен намыс, абийир, чындык менен жалган сыяктуу саналуу уңгулуу түшүнүктөр бар. Атүгүл адамдардын абалтадан бүгүнкүгө чейинки көркөм ой жүгүртүү эволюциясына баам таштап көрсөк, акындардын ырларында колдонулган эпитеттер, салыштыруулар, көркөм сөз каражаттары окшош экенин, айталы, акындар өмүр менен өлүм, сүйүү жана жек көрүү, чындык жана жалган тууралуу жазганда, Күн менен Айды, суу менен тоону ж.б.ларды туруктуу салыштыруу эпитеттери, шаблон катары колдонуша турганын байкайсың. “Күн десе көркү жок, Ай десе аркы жок” деп сулуулукту, Күн менен Айга салыштырса, суу – өмүр менен өлүмдүн символу. Тоо – бийиктикти жана пастыкты билдирет. Алоологон от – кыймылды, жашоону билдирет. Минтип, жаңы эч нерсе деле жоктой туюлган менен, ал түшүнүктөрдүн кандайдыр бир даяр формуласы, далилденген так жообу жок. Бул уңгулуу түшүнүктөрдү ар ким ар кандай түшүнөт жана көркөм ой тилине салып ар кандай түшүндүрөт. Мына канчалаган кылымдардан бери канчалаган адамзат генийлери, жаратмандар, анын ичинде акын дар аккан дүйнө, жашоо тууралуу жазып деле, айтып деле келатышат. Арийне, азырынча жашоонун маңызы тууралуу так жоопту, далилденген чындыкты, акыркы акыйкатты айткан адамды көрө элекпиз. Ар ким акылынын жетишинче айтып, жазып эле келатса да, эки жерде эки “беш” дегендей жооп табыла элек. Атүгүл дүйнөнүн жаралышы, Кудайдын бар же жок экендиги тууралуу талаш да жообу күмөн бойдон калууда. Андай болгондо, дүйнөнүн жаралышы, анын ак-карасы, жашоонун маңызы тууралуу тема бизден кийин да актуалдуу бойдон кала берет. Болгону аны ар ким өз мезгилине жараша өз дооруна таандык боектор менен сүрөттөйт, ырдайт.

Адабияттын татаалдыгы жана табышмактуу сыры ушунда жана ал темалар ар замандын өзүнө гана тиешелүү чындыгы, өзү туу туткан акыйкаттарына жараша ырдалат, айтылат. Айталы, “Башкага баш оорутуп эмне кыласың, аял сүйүп, шарап ич” деген Омар Хайям эмне тууралуу айтып жатат? Хайямды “түз” түшүнгөндөр, ал жашаган замана жөнүндө, акын эмнеге, кимге каршы тургандыгын билбегендер: “Омар Хайям арак ичиш керек, аял сүйүш керек деп жазып жатпайбы” деп аны “шарап ичип, аял сүй” керектигин даңазалап жаткандай кабыл алышат. Чындыгында, “шарап ич, аял сүй” деген Омар Хайям эч качан шарап ичүүнү даңаза кылган эмес. Омар Хайям жашаган доордо адамдар дүйнөнүн келип чыгышынан, өсүпөнүгүшүнөн, мыйзамченемдүүлүктөрүнөн эч кандай кабарсыз, кат-сабатсыз, караңгы болушкандыктан, дин төбөлдөрү жана дин өкүлдөрү аркылуу өкүмдарлар алардын караңгылыгынан пайдаланып, элди Кудай менен коркутуп-үркүтүп, дин менен акылэсин, эркиндигин тушап, Кудайдын атынан өз бийлигин таңуулашкан. Адамдар акыйкатсыздыкты Кудайдын пешенесине жазган жазуусу катары карап, анын ырайымын күтүп, өздөрүн эч нерсеге эрки жок кул сыяктуу эсептешкен. Адамдардын караңгылыгы, акыйкатсыздыкты Кудайдын тартуусу катары түшүнүп, ага аргасыз макул болуп жашагандыгы ошол убактагы эл башкаруучулар үчүн абдан ыңгайлуу болгон. Омар Хайям өз мезгилинин билимдүү-илимдүү катары адамдардын кор болгон жашоосун көрүп туруп, ага чыдай алган эмес, ал динге болгон кулчулуктун чынжырын үзгүсү келген. Ошон үчүн ал адамдарды “шарап ичип, аял сүйүүгө” чакырган. Ал өз ырлары менен элди эзгендерге каршы чыккан жана элди эркин болууга чакырган. Биздин заманда деле арак тууралуу, аял тууралуу көп жазылды. Аял темасы го түшүнүктүү, сүйүү темалары сөзсүз кара каш, карк көз сулууларсыз кантип жазылмак эле. Кыргыз адабиятында арак темасы өзгөчө орунду ээлейт. “Акын арак ичип жазыш керекти” ураан тутуп, акын-жазуучулардын бүтүндөй бир мууну бөтөлкөнүн ичине кирип кеткени да жашырын эмес. Акындар арактын артынан кууп эле тим болбой, арак поэзиядагы өзөктүү темага айланды. Эстафетаны “Мидинге кат” жазган акын Байдылда Сарногоев баштап бергени эч кимге жашырын эмес. Кыргыз акындарынын арасында арак темасына кайрылбаган, арак тууралуу бир сап ыр арнап жазбаган акындар дээрлик жок. Омар Хайям “шарап ич” деп, окурмандарын шарап ичүүгө чакырса, кыргыз акындары арактын түбүнө түшүп кеткен алсыздыгын, арактын айынан турмуштан аксап калган арман-көйүн, азабын жазат. Акындар бир эле теманы, эки доордо эки башкача жазып жатат. Кыскасы, азыр акындар “арак ич, аял сүй” деп жазып эч кимди таң калтыра албайт. Бүгүн аракты иттин уулу Байгара да ичип жатат, бүгүн сүйүүсүн айткандан мурда, шейшеп ачып, кирип барышат. Азыр арак “бытовой” тема. Көртирликтин, эрки жок адамдын жеке керт башынын гана маселеси. А Омар Хайямдын доорунда шарап – бийлик менен элдин, адам менен диндин ортосундагы карама-каршылыктын темасына өсүп жеткен.

(Уландысы бар)