Адептин башы –  салам

Учурашуу – адамдардын ортосунда бири-бирин ызаттоо, тааныш же бейтааныш адам менен бул жер үстүндө бирге жашоого, сүйлөшүүгө, пикир алышууга даяр экенин билдирүү. Ар бир инсан күндө ондогон, жүздөгөн адамдарга салам айтып, алик алат. Ал ошончо жолу өзүнүн мээримин, каалоо-тилегин арнап, кайра ошончо асыл наркты кабыл алат.

Эзелтен амандашуунун үлгүсү төкмө акындардын эл менен учурашуусунда көрүнгөн. Муну орто, улуу муундун өкүлдөрү өзгөчө кабыл алышат. Ал эми жаш муундар, жеткинчектер, өспүрүмдөр көнүл кош болуп, маани бербей келишет. Ошондуктан, адеп-ахлактын, тарбиянын башкы символу болгон саламдашуу парзын калыптандыруу жалпы элдик иш эке-нин ар бир инсан аңдап сезип, кол кабыш кылып колдоого алуусу абзел.

«Илимден адеп улук» деген сөз бар. Кыргызчылыкта адепке өзгөчө маани берилет. “Адеп, ыйманы жок адам, жүгөнү жок азоо аттай” – деп сыпатталат. Адептин бир нугу ата-эненин каны аркылуу тегинен келет. Бир нугу жандуу күндөлүк тарбиядан берилет. Башатка көз жүгүртсөк, эл-дин нарк-насили, каада-салты адам болууга тарбиялайт. Учурда адистиктен мурда адам болууга тарбиялоо керек экендигин

турмуш өзү ырастоодо.

Салам берүү жана алик алуу менен адам өзүн башкалардын арасында күзгү сыяктуу ачып таштайт. Ошондуктан учурашуунун айрым адеп сактай турган учурлары болот:

  1. Таанышпы, бейтаанышпы көчөдө жолуккан киши менен саламдашуу парыз.
  2. Кыргыз салтында өбүшүп учурашуу жок.
  3. Мас, жинди, баңги кишилерге салам айтылбайт.
  4. Салам берүүчү алик алуучулардын алик алышын күтүп отурбайт.
  5. Жамаат отурган жерде кечигип келгендер кол берип саламдашпайт.
  6. Жашы кичүүлөр жашы улууларга озунуп салам айтат.
  7. Атчан адам жөө адамга учурашат.
  8. Жөө адам отургандарга салам айтат.
  9. Жогортон келе жаткан төмөндөн баратканга салам айтат.
  10. Топко улуу кишилер салам айтып кирип келсе, кичүүлөр ордунан туруп алик алат.
  11. Бирөөлөр кызуу маектешип атса, алардын сөзүн бөлбөө үчүн кол берип учурашууга болбойт.
  12. Көпчүлүк тамак жеп жатышса, кол берип учурашуу туура эмес болуп калат.
  13. Эркек жашы улуу аялдарга кол берип учурашыш керек болсо, биринчи кол сунбайт.
  1. Эркектер менен аялдар өтө жакын тууган же классташ, теңтуш болбосо, кол берип учурашпайт.
  1. Аял менен эркек, эркек менен эркек, аял менен аял ооздорунан өбүшүп учура-шуу маданиятсыздык, батышты эби жок ээрчигендик.
  2. Жаш балдарды, кыздарды улуу адамдар учурашуу учурунда чекесинен өөп койсо болот.
  3. Конокто кыз, келин эркектерге колун бооруна алып, жүзүн үйрүп, жүгүнүп таазим эткен.
  1. Жамаатка кирип келген киши кимдир бирөөнүн өтө жакыны болуп, көптөн бери көрүшө элек болсо, ошол киши менен гана кучакташып учурашат, калгандарга «көргөнүбүз көрүшкөн» деп коёт.
  1. Жамааттан эки адам бөлүнүп кетип, ары жакта сүйлөшүп жатса, алар менен кол алышып учурашуу жарабайт.
  1. Көптөн бери көрүшпөгөн же узак сапардан келген адам менен эркектер кучакташып, бирок катуу кыспай көрүшөт, мындайда далысын таптап же сылап да койсо жакшы.
  1. Үй-бүлөдө ар бир күнү эртең менен турганда балдар жана кичүүлөр чоңдор менен саламдашат.

Тилекке каршы, салттуу салам берип, алик алуу эрежеси унутулуп, бузулуп баратат. Өзгөчө мектеп мугалимдери окуу-чуларга «Сен» деп орой кайрылганы аз келгенсип, алардын «Саламатсыңарбы?» деген суроо-саламына окуучулар «Са-ла-мат-сыз-бы?» деп кайра суроо менен жооп берип турушу түшүнүксүз. Ал эми мугалимдин адегенде окуучуларга «Арыбагыла, балдарым» деп аздектүү кайрылып, ага окуучулардын жапырт «Бар болуңуз, эжей» деп каалоо-тилек айтып турушунда касиеттүү элдик салт, адептүү асыл-нарк сезилип тур-ганы жалганбы?

Кыргыздар бири-бирине кез келгенде «Арыбаңыз» деп кайрылышып, анан ага «Бар болуңуз» деп жооп кайтарышчу.

«Арыбаңыз» деген ооз учунан эле адамдын көңүлүн жубаткан, абалынан кабар алуу максатында ага суроо иретинде берилген да сөз эмес. Ал-адамга кадимки күү де-ми, күч-кайратынан тайбай, кайгы-капага жеңдирбей, куунак, узак өмүрдө жашашын каалап, чын дилден айтылган тилек сөз бо-луп эсептелет.

«Бар  болуңуз»  деген  жоопто  адамдын ал-абалы кандай болбосун, ал үчүн эң башкысы-бар болуудан, башкача айтканда, тирүүлүктөн өткөн асылдык жок экендиги даана туюнтулган. Бул кыргыздардын адам парасатын артыкча баалап, бөтөнчө бийик койгон адамгөй, жапакеч эл экендигин далилдеген дөөлөттөрдүн бири болуп саналат.

Жазуучу  Ашым  Жакыпбековдун «Теңири Манас» чыгармасында: «Манастын бала чагында кабарын уккан Бакай Манасты Жакыптын жылкычысы Ыймандын жайытынан таап, «Арыба, баатыр!» – деп кырк чоросун ээрчитип келип, кырдан көрүп, кыйкырып салам айтканда, Манас ордунан тура калып караса, кырда кызыл байрак көтөргөн кырк жигити менен Ба-кайдын турганын көрүп, Бар бол, ава! – деп чуркап барып, кучак жайып учурашты», – деп  аяндалат.

Улуу-кичүүлөрдүн ортосунда, карым-катнаштарда жаш өспүрүмдөр салам айтса, маани бербей алаксып, унчукпоо, кайдыгерлик менен баш ийкеп коюу жаш бал-дардын назарын сындырганына күбө бо-луп жүрөбүз.

Хадистерде мусулмандардын бири-бирине алты акысы бар деп белгиленет:

  1. Салам берүү.
  2. Чакырса баруу.
  3. Кеңеш сураса, айтуу.
  4. Суроосуна жооп берүү.
  5. Ооруса барып көрүү.
  6. Каза болсо, аза зыйнатына катышуу.

АКШнын атактуу президенти Ф.Рузвельт жумушка келгенде пол жуугучка, кароолчуга салам айтып кирчү экен.

«Махабат дастаны» көркөм фильминде (1973-ж.) Жалман ата: – “Арыбагыла, бейкүнөө пенделерим!”- деп саламдашса, Раймаалы: – “Бар болуңуз, Жалман ата!” – деп алик алганы элибизде бул учурашу-унун үлгүсү эзелтен болгонун далилдеп турат. «Курманжан датка» көркөм филь-минде (2015-ж.) Алымбек датка менен Жантай хандын, Камчыбектин (тестиер кезиндеги) Акпалван авасы менен учураш-каны катардагы көрүүчүлөргө оң таасир жаратат.

Улуу муундун, орто муундун өкүлдөрү “Ассолому  алейкум»,  «Валейкума  ассалом» деп учурашат. Ал эми жеткинчектер, жаштар учурашуунун ылайыксыз, улуттук мүнөзгө жооп бербеген, батыштын таа-сирине ыктаган үлгүгө барууда. Куру сөз, жалындуу ураандар менен адептүүлүккө тарбиялоо  мүмкүн  эмес.  Сын-пикир, кемчиликти  айтып  отурбай,  өрнөктүү өбөлгөлөрдү жайылтуу максатка ылайыктуу болот.

Учурашуу адебинин чегин кеңейтип, алгылыктуу максаттарга жетүү үчүн төмөнкү сунуштарды белгилейбиз:

  1. Үй-бүлөдө бала, кыз күндө эртең менен ата-энесине салам  айтууну көнүмүш адатка айлантуусу керек.
  2. Бала бакчага, мектепке, атайын орто окуу жайларына, ЖОЖдорго учурашуунун «Арыбаңыз!», «Бар болуңуз!» үлгүсүн сунуштоо зарыл. Себеби республиканын аймагында бирдиктүү учурашуунун үлгүсү катары кызмат кылат.
  1. Саламдашуу – бул адептин башаты экендигин ар бир тарбиялануучунун, окуучунун, студенттин сезимдерине таасир этүү жана калыптандыруу.
  2. Ар бир  инсан  учурашуу  аркылуу сый-урматка, ынтымакка, достукка ж.б. жетишүүгө мүмкүн экендигин терең баамдап, улуу муундан калган мурас катары кастарлоого милдеттүү экенин жон териси менен сезиш керек.

Асылбек АЙТМАНБЕТОВ, ОшМУнун медициналык колледжинин директорунун орун басары