Кыргызстанда балдарды социалдык жактан колдоонун жаңы түрү киргизилгени турат. Садыр Жапаров үч жашка чейинки бардык балдарга ай сайын берилүүчү “Бала ырысы” жөлөк пулу тууралуу жарлыкка кол койду.
Жаңы төлөм 2026-жылдын 1-июлунан тартып күчүнө кирет. Ага ылайык, үч жашка чейинки ар бир балага ай сайын 1200 сомдон берилет. Бул жөлөк пулдун өзгөчөлүгү — ал үй-бүлөнүн кирешесине карабастан бардык балдарга төлөнөт. Мамлекет башчы бул чечим жарандардын кайрылуусун эске алуу менен кабыл алынганын жана баланын жашоосунун эң маанилүү мезгилинде үй-бүлөлөрдү колдоого багытталганын айтты.
Эмне үчүн жөлөк пул 3 жашка чейинки балдарга берилет?
Адистердин айтымында, баланын жашоосунда эң маанилүү мезгил – анын алгачкы үч жылы. Дал ушул убакта баланын дене түзүлүшү, мээсинин өнүгүүсү, иммунитети жана негизги көндүмдөрү калыптана баштайт. Ошол эле учурда ата-энелердин чыгымы да көбөйөт: баланын тамак-ашы, жалаяк жана гигиеналык каражаттар, дары-дармек, кийим-кече сыяктуу керектөөлөргө көп каражат кетет. Ушуну эске алып мамлекет үч жашка чейинки балдарды колдоону максат кылууда. Садыр Жапаров “адамдын дене тарбиялык жана акыл-эс жөндөмдөрүнүн негизги бөлүгү дал ушул алгачкы жылдары калыптанат жана өмүр бою сакталып калат” деп белгилеп, “Бала ырысы” жөлөк пулун киргизүүнү тапшырган. Президент ошондой эле Кыргызстанда бир да бала көңүл сыртында калбашы керектигин айтып, мамлекет жүргүзүп жаткан иштердин баары өлкөнүн келечеги болгон балдар үчүн экенин белгилеген.
Кыргызстанда канча бала жөлөк пул алат?
Кыргыз Республикасынын Улуттук статистика комитети берген маалыматка ылайык, өлкөдө үч жашка чейинки болжол менен 445 миң бала бар. Эгер алардын ар бирине ай сайын 1200 сомдон төлөнсө, мамлекет айына орто эсеп менен 534 миллион сом, ал эми жылына болжол менен 6,4 миллиард сом каражат сарптайт. Бул сумма мамлекеттик бюджет үчүн олуттуу чыгымдардын бири болуп эсептелет. Бирок экономисттер мындай каражатты жөн гана социалдык төлөм эмес, узак мөөнөттүү инвестиция катары баалашат. Алардын айтымында, жаш балдардын туура тамактануусу, медициналык кароодон өз убагында өтүшү жана жакшы шартта өсүшү келечекте саламат, билимдүү жана эмгекке жөндөмдүү муундун калыптанышына өбөлгө түзөт. Мындай колдоо үй-бүлөлөрдүн каржылык жүгүн жеңилдетип гана тим болбостон, айрым учурда жакырчылыктын алдын алуу-га да жардам берет. Натыйжада мамлекет бүгүн социалдык колдоого каражат жумшаса, келечекте саламаттык сактоо, социалдык жардам же башка чыгымдарды азайтуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болот деп белгилешет адистер.
Мурдагы системадан эмнеси менен айырмаланат?
Жаңы жөлөк пулдун мурдагы системадан негизги айырмасы – аны алуу шарттарынын жеңилдетилишинде. Азыркы учурда Кыргызстанда муктаж үй-бүлөлөргө “Үй-бүлөгө көмөк” жөлөк пулу берилет. Бирок бул жардамды алуу үчүн үй-бүлөнүн кирешеси өтө төмөн болушу керек, көптөгөн документтер чогултулуп, ар кандай текшерүүлөрдөн өтүүгө туура келет. Ушундай бюрократиялык талаптар айрым ата-энелердин нааразычылыгын жаратып келген. Ал эми жаңы “Бала ырысы” жөлөк пулу башкача принцип менен иштейт: ал үч жашка чейинки бардык балдарга берилет, үй-бүлөнүн кирешеси текшерилбейт жана документтерди чогултуу процесси да кыйла жөнөкөй болот. Мындан улам ата-энелер жөлөк пулду ашыкча тоскоолдуксуз алып, балдарын багууга кошумча жардам ала алышат.
Башка өлкөлөрдө балдарга жөлөк пул барбы?
Балдарды мамлекет тарабынан колдоо дүйнөнүн көп өлкөлөрүндө кеңири колдонулат жана ар бир мамлекет өзүнүн экономикалык мүмкүнчүлүгүнө ылайык төлөмдөрдү аныктайт. Мисалы, Германияда ар бир балага ай сайын болжол менен 250 евро жөлөк пул берилет, ал мектепке чейинки жана мектеп жашындагы балдарды камтыйт.
Россияда балалуу үй-бүлөлөр үчүн ай сайын жардамдар каралган. Анын ичинде жөлөк пул, көп балалуу үй-бүлөлөргө кошумча төлөмдөр жана жеңилдиктер бар. Казакстан менен Өзбекстанда да үй-бүлөлөрдү колдоо системасы иштейт. Мисалы, Казакстанда жаш балдарга ай сайын жана бир жолку төлөмдөр, ал эми Өзбекстанда үй-бүлөнүн кирешесине жараша айлык жөлөк пул берилип турат.
Кыргызстанда балдарга дагы кандай жардамдар бар?
Кыргызстанда балдарды колдоого багытталган бир нече социалдык төлөмдөр иштейт. “Балага сүйүнчү” программасы 2018-жылдан бери жаңы төрөлгөн балага бир жолку 4 000 сом төлөмдү берет. Эгер үй-бүлөдө үч эм же андан көп бала төрөлсө, ар бир балага 50 000 сом берилет. Мындан тышкары, “Бала береке” программасы аркылуу көп балалуу энелерге кошумча колдоо көрсөтүлүп келет. Мисалы, 4-балага – 100 000 сом, 5-балага – 600 000 сом, 7-балага – 1 000 000 сом, 10-балага жана андан көп балага – 2 000 000 сом төлөнөт. Бул программалар негизинен көп балалуу үй-бүлөлөрдүн жашоо-шартын жакшыр-тууга багытталган.
1200 сом үй-бүлөгө канчалык жардам берет?
Улуттук статистика комитетинин маалыматына ылайык, өлкөдө жашоо минимуму 8 769 сомду түзөт. 1200 сом өлчөмүндөгү “Бала ырысы” жөлөк пулу бул сумманы толук жаба албайт, бирок адистердин айтымында, ал үй-бүлөлөргө балдардын тамагы, кийим-кече, дары-дармек жана башка күнүмдүк чыгымдардын бир бөлүгүн жабууга жардам берет. Айрыкча айыл жеринде жашаган ата-энелер үчүн мындай кошумча каражат маанилүү жана жаш балдарга сапаттуу кам көрүүгө салым кошот.
Эксперттер кандай суроолорду көтөрүүдө?
Жаңы “Бала ырысы” жөлөк пулу коомчулукта жалпы оң кабыл алынганы менен адистер айрым маанилүү суроолорду көтөрүшүүдө. Биринчиден, бул каражаттардын бюджетке таасири – жыл сайын болжол менен 6,4 миллиард сом талап кылынат, бул мамлекеттик каржылык мүмкүнчүлүктөр үчүн олуттуу. Экинчиден, жөлөк пулдун көлөмү – 1200 сом ар бир үй-бүлө үчүн негизги чыгымдардын баарын жаба албайт, айрым экономисттер анын аз экенин белгилешет жана ата-энелерге чыныгы жардам катары жетишсиз болушу мүмкүн деп эсептешет. Үчүнчүсү – каражатты туура пайдалануу; адистер социалдык жардамдын максаты балдардын тамак-ашы, дары-дармеги, кийим-кече жана башка негизги муктаждыктарын камсыз кылуу экенин, бирок жөлөк пулдун туура жана эффективдүү бөлүштүрүлүшү абдан маанилүү экенин белгилешет. Мындан тышкары, айрым эксперттер бюрократиялык жол-жоболорду минималдаштыруу жана ата-энелерге жеңил жеткиликтүүлүктү камсыздоо зарылдыгын да белгилешет.
“Бала ырысы” жөлөк пулу Кыргызстандагы социалдык саясаттагы маанилүү жаңы кадам. Эгер программа туруктуу каржыланып, жөлөк пулдун бөлүштүрүлүшү эффективдүү болсо, ал үй-бүлөлөрдүн жашоо шартын жакшыртууга, балдардын тамак-аш жана негизги муктаждыктарын камсыз кылууга, ошондой эле келечекте адам капиталын өнүктүрүүгө олуттуу оң таасир тийгизиши мүмкүн.
Анара АРЗЫБАЙ кызы
сырт кабарчыбыз