Эгер Кыргызстан үчүн кийинки 50 жылда эң маанилүү бир гана маселени тандаш керек болсо, бул – суу маселеси болмок. Бул сомдун курсу эмес, туризм да эмес, алтындын баасы да эмес. Дал ушул – суу. Анткени суу болбосо, экономика да болбойт, энергетика да өнүкпөйт, коңшулар менен нормалдуу мамиле да түзүлбөйт. Бул жөнүндө ачык сүйлөшө турган убакыт келди.
Биз — суу башында туруп, сууга ээлик кыла албай жатабыз
Кыргызстан Борбор Азиядагы дарыялардын агымынын 25%дан ашыгын камсыздайт. Амур дарыясы, Сыр дарыясы сыяктуу чоң дарыялар негизинен биздин тоолордон, мөңгүлөрдөн, карлардан башталат. Бул жөн эле сөз эмес, бул – стратегиялык мааниге ээ факт.
Бирок парадокс бар: биз бул мүмкүнчүлүктү көп жылдан бери толук пайдалана албай келебиз. Совет мезгилинде система жөнөкөй болчу: Кыргызстан жайында сууну коңшуларга берип, кышында анын ордуна көмүр, газ жана электр энергиясын алчу. Союз тарагандан кийин бул байланыш үзүлдү. Суу дээрлик бекер бойдон калды, ал эми компенсация системасы түзүлгөн жок.
Ошентип, 30 жылдан ашык убакыттан бери Кыргызстан өзүнүн табигый ресурсун башка өлкөлөргө дээрлик бекер берип келет.
Мөңгүлөр эрип жатат – бул геосаясат
Кыргызстанда болжол менен 8 миңге жакын мөңгү бар. Алардын жалпы көлөмү 650 куб километрдей музду түзөт жана кадимки жылдары дарыялардын агымынын үчтөн бирине
чейин камсыз кылат.
Бирок бул мөңгүлөр акырындап азайып жатат. 1960-жылдардан бери алардын көлөмү 20-30%га кыскарган. Ал эми окумуштуулардын божомолу боюнча, ушул темп менен кетсе, XXI кылымдын аягына чейин дагы 50-80%га чейин азайышы мүмкүн.
Бул жерде бир маанилүү нерсени түшүнүү керек: азыр мөңгүлөр эрип жаткандыктан суу көбөйгөндөй сезилет. Бирок бул жакшы көрүнүш эмес. Бул – запастын азайып жатканын билдирет. Башкача айтканда, азыр көбөйгөн суу – убактылуу.
Кийин мөңгүлөр азайганда, суу да кескин азаят. Бул болсо чоң кризиске алып келип, келечекте өлкөлөрдүн ортосунда конфликт жаратышы ыктымал.
Камбар-Ата — чоң мүмкүнчүлүк жана чоң жоопкерчилик
Камбар-Ата ГЭС-1 Кыргызстан үчүн абдан маанилүү долбоор болуп саналат. Бул жөн гана электр станциясы эмес, бул — биздин сууну кантип пайдаланаарыбызды көрсөтө турган негизги долбоор.
Анын кубаттуулугу 1860 МВт, ал эми суу сактагычынын көлөмү 5,5 куб километр. Бул Кыргызстандагы эң чоң долбоорлордун бири.
2023-жылдын январында Кыргызстан, Казакстан жана Өзбекстан бул долбоор боюнча кызматташуу тууралуу келишимге кол коюшкан. Азыр толук кандуу өкмөттөр аралык келишим даярдалып жатат жана биргелешкен акционердик коом түзүү пландалууда.
Бул жакшы кадам, бирок дагы деле көп суроолор бар: ким канча каражат салат, киреше кантип бөлүштүрүлөт, суу кандай режимде колдонулат деген сыяктуу.
Бул жерде негизги карама-каршылык бар:
Кыргызстан кышында суу топтоп, электр энергиясын өндүргүсү келет, ал эми Казакстан менен Өзбекстан
жайында сууну көбүрөөк алгысы келет. Ошондуктан бул маселени биргелешип, туура тең салмакта чечүү керек.
Ички көйгөй: биз өзүбүз да сууну жоготуп жатабыз
Кыргызстанда суунун дээрлик жарымы ирригациялык каналдарда жоголот. Бул абдан чоң көрсөткүч.
Себеби, каналдар эски, көпчүлүгү совет мезгилинен калган. Жабдуулар эскирген, ал эми сууну эсепке алуу системасы дээрлик жок. Ошондуктан биз коңшулардан адилеттүү мамиле талап кылсак, өзүбүз да сууну үнөмдүү жана туура пайдаланууну үйрөнүшүбүз
керек.
2023-жылы Кыргызстанда 2040-жылга чейин суу стратегиясы кабыл алынган. Анда туура багыттар көрсөтүлгөн:
– суу сактагычтарды куруу;
– каналдарды оңдоо;
– тамчылатып сугаруу;
– сууну санариптик эсепке алуу;
– бассейндер боюнча башкаруу системасын түзүү;
Азырынча беш бассейндик башкаруу түзүлгөн. Бул – жакшы башталыш. Бирок стратегия менен реалдуу натыйжанын ортосунда чоң айырма бар. Бул иштерди ишке ашыруу үчүн инвестиция жана саясий эрк керек.
Айрыкча тариф маселеси оор. Азыр суунун баасы өтө төмөн, ал тургай эксплуатациялык чыгымдарды да жаппайт.
Көп полярдуу дүйнө – мүмкүнчүлүк
Бүгүн Кыргызстан мурдагыдай бир гана өнөктөшкө көз каранды эмес, азыр тандоо бар. Кытай Борбор Азиядагы суу маселесине кызыкдар, анткени Синьцзян аймагындагы суу коопсуздугу да бул регионго байланыштуу.
Исламдык финансылык уюмдар инфраструктуралык долбоорлорду каржылай алат. БУУнун климаттык фонддору климаттын өзгөрүшүнө байланыштуу долбоор-
лорго каражат берет. Ал эми Дүйнөлүк банк, Азия өнүктүрүү банкы жана Европа реконструкция жана өнүктүрүү банкы реформаларды колдойт.
Бул жерде негизги принцип — диверсификация. Бир гана өнөктөшкө таянбоо керек.
Бул жерде 5 маанилүү кадамды жасоо зарыл:
- Камбар-Ата боюнча толук келишимди тез бүтүрүү;
- Кыргызстан сууну бергендиги үчүн компенсация алуу маселесин көтөрүү;
- Ирригация системасын жаңылоо;
- Климаттык фонддордон каражат тартуу;
- Коңшу өлкөлөр менен активдүү диалог жүргүзүү.
Биз коңшулар менен бир кайыктабыз
кыргызстан – суу ресурстары көп өлкө. Бул – биздин чоң мүмкүнчүлүк. Биз бул ресурсту колдонууга да, андан пайда табууга да укуктуубуз. Ошол эле учурда аны туура башкаруу – биздин милдет.
Мөңгүлөр эрип жатат, климат өзгөрүп жатат, дүйнө өзгөрүп жатат.
Бул — коркунуч да, ошол эле учурда мүмкүнчүлүк да.
Эгер Кыргызстан туура саясат жүргүзүп, стратегиялык ой жүгүртсө, өзүнүн географиялык абалын чоң артыкчылыкка айланта алат.
Биз коңшулар менен бир кайыктабыз. Ошондуктан азыр талашпай, биргелешип иш алып баруу эң туура чечим болот.
Аликбек ЖЕКШЕНКУЛОВ,
саясат таануу илимдеринин доктору, мурдагы тышкы иштер министр,
(атайын “Кыргыз Туусу” үчүн)